મુંબઈ મહાનગરપાલિકા (BMC) પર છેલ્લા લગભગ ૨૫થી ૩૦ વર્ષ સુધી શિવસેના અને પરોક્ષ રીતે ઉદ્ધવ ઠાકરેની સત્તા રહી છે. આ લાંબા ગાળામાં મરાઠી માણસની સ્થિતિ શું સુધરી કે વધુ ખરાબ થઈ—આ પ્રશ્ન હવે માત્ર રાજકીય ચર્ચા પૂરતો રહ્યો નથી, પરંતુ તે ગંભીર સામાજિક અને આર્થિક ચિંતાનો વિષય બની ગયો છે.
એક સમય હતો જ્યારે લાલબાગ, પરળ, શિવડી, દાદર અને ગિરગાંવ જેવા વિસ્તારો મુંબઈનું ‘હૃદય’ ગણાતા. મિલ કામદારોના પરસેવાથી અને મરાઠી સંસ્કૃતિના મૂળમાંથી આ વિસ્તારો વિકસ્યા હતા. પરંતુ છેલ્લા અઢી દાયકામાં આ વિસ્તારોમાં ઝડપી ‘કોસ્મોપોલિટન’ શહેરીકરણ થયું. મિલોની ચીમનીઓ બંધ થઈ ગઈ અને તેમની જગ્યાએ કાચના ગગનચુંબી ટાવરો ઊભા થયા.
આ પરિવર્તનનો સૌથી મોટો ફટકો મરાઠી માણસને લાગ્યો. ઉદ્ધવ ઠાકરેના નેતૃત્વ હેઠળની પાલિકાએ પુનર્વિકાસ અને ટાવરોના બાંધકામને મંજૂરી આપતી વખતે “મરાઠી માણસને ત્યાં જ ઘર મળશે” એવા આશ્વાસનો આપ્યા હતા. હકીકતમાં, મિલ કામદારોના રહેણાંક પ્રશ્ન હોય કે પુનર્વિકાસની પ્રક્રિયા—મરાઠી માણસને દક્ષિણ અને મધ્ય મુંબઈમાંથી ધીમે ધીમે હાંકી કાઢવામાં આવ્યો. વિરાર, કર્જત, કસારા અને બદલાપુર જેવા શહેરના છેવાડાના વિસ્તારોમાં તેને વસવા મજબૂર કરવામાં આવ્યો. જેના નામે રાજકારણ થયું, એ જ મરાઠી માણસ મુંબઈના નકશા પરથી ઝાંખો થતો ગયો—આ વાસ્તવિકતા નકારી શકાય તેવી નથી.
કોઈપણ સમાજની સાચી પ્રગતિ તેના આર્થિક સશક્તિકરણ પર આધાર રાખે છે. મુંબઈ મહાનગરપાલિકાનું વાર્ષિક બજેટ ૫૦ હજાર કરોડ રૂપિયાથી વધુ છે. છેલ્લા ૨૫ વર્ષનો કુલ હિસાબ કરીએ તો આ આંકડો લાખો કરોડોમાં પહોંચે છે. તો પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે, આ વિશાળ બજેટમાંથી કેટલા મરાઠી ઉદ્યોગસાહસિકો કે મરાઠી કોન્ટ્રાક્ટરો ઉભા થયા?
મુંબઈના રસ્તા, નાળાની સફાઈ, પુલોનું નિર્માણ—આ તમામ ટેન્ડર પ્રક્રિયામાં સ્થાનિક મરાઠી યુવાનોને કે કોન્ટ્રાક્ટરોને પ્રાધાન્ય આપવાની બદલે ચોક્કસ ધનિક વર્ગના હિતો જાળવવામાં આવ્યા હોવાના આરોપો થયા છે. જો પાલિકાની સત્તા ખરેખર મરાઠી હિત માટે હતી, તો આજે મુંબઈના સૌથી મોટા અને ધનિક કોન્ટ્રાક્ટરોની યાદીમાં મરાઠી નામો કેમ ભાગ્યે જ જોવા મળે છે? મરાઠી માણસને માત્ર વડાપાઉં કે ભજીયા વેચવા પૂરતો મર્યાદિત રાખીને મોટી આર્થિક સત્તા થોડા લોકોના હાથમાં કેન્દ્રિત રાખવાની નીતિ ઉદ્ધવ ઠાકરેના સમયમાં અપનાવવામાં આવી હોવાની ટીકા થાય છે.
“મરાઠી માણસ”, “મરાઠી અસ્મિતા” અને “મુંબઈ પર હુમલો” જેવા શબ્દપ્રયોગો શિવસેના માટે ચૂંટણી સમયે હંમેશા અસરકારક સાબિત થયા છે. પરંતુ સત્તા હાથમાં હોવા છતાં આ અસ્મિતાને તકોમાં રૂપાંતર કરવામાં આવી નથી. મરાઠી ભાષાની પાલિકા શાળાઓની હાલત એનું સ્પષ્ટ ઉદાહરણ છે. અનેક મરાઠી શાળાઓ બંધ થઈ ગઈ છે અથવા તેમાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા સતત ઘટી રહી છે, જ્યારે બીજી તરફ ખાનગી અંગ્રેજી શાળાઓનો વ્યાપ વધતો જાય છે. મરાઠી ભાષાને ‘અભિજાત ભાષા’નો દરજ્જો અપાવવાનો વાસ્તવિક પ્રયાસ કરવા કરતાં તેનો ઉપયોગ માત્ર ચૂંટણીમાં મત મેળવવા માટે કરવામાં આવ્યો હોવાનો આક્ષેપ હવે વધુ જોર પકડે છે.
આજે મુંબઈમાં રોજગારી માટે આવતો મરાઠી માણસ દરરોજ ચારથી પાંચ કલાક રેલવે મુસાફરીમાં ગુજારે છે. ઠાણે, પાલઘર અને રાયગઢ જિલ્લામાં રહેતો આ માણસ મુંબઈની આર્થિક ગતિશીલતાને સેવા આપે છે, પરંતુ મુંબઈમાં પોતાનું ઘર હોવાનો સપનો ઉદ્ધવ ઠાકરેના સત્તાકાળમાં ચકનાચૂર થયો હોવાની લાગણી વ્યક્ત થાય છે. પરવડે તેવા ઘરો માટે કોઈ મજબૂત અને અસરકારક યોજના પાલિકાએ અમલમાં મૂકી નથી. પુનર્વિકાસના નામે બિલ્ડરોને ફાયદો થયો, પરંતુ મૂળ રહેવાસી મરાઠી માણસને ‘મેન્ટેનન્સ’ના ભાર હેઠળ શહેરની બહાર જવા મજબૂર કરવામાં આવ્યો.
હવે જ્યારે ફરીથી ચૂંટણીની હવા વહેવા લાગી છે અને સત્તા ગુમાવવાનો ભય ઊભો થયો છે, ત્યારે એકવાર ફરી ‘મરાઠી માણસના મસીહા’ બનવાની ભાષા સંભળાઈ રહી છે. પરંતુ શું આ વખતે મતદારો જૂના આશ્વાસનોથી ભોળવાશે? એ મોટો પ્રશ્ન છે. જે મરાઠી માણસે પેઢીઓ સુધી શિવસેનાને મત આપ્યા, એ હવે પોતાના બાળકોના ભવિષ્ય, રોજગાર અને હકના ઘરનો હિસાબ માગી રહ્યો છે.
રાજકીય વિશ્લેષકોના મતે, ઉદ્ધવ ઠાકરે તેમના ૨૫ વર્ષના સત્તાકાળ દરમિયાન મુંબઈના સૌંદર્યીકરણ કે કેટલીક પાયાની સુવિધાઓ અંગે દાવા કરી શકે, પરંતુ ‘મરાઠી સમાજ’ તરીકે આ સમાજની સર્વાંગી પ્રગતિ કરવામાં તેઓ નિષ્ફળ રહ્યા હોય એવું ચિત્ર સ્પષ્ટ દેખાય છે. માત્ર ભાવનાત્મક ભાષણોથી પેટ ભરાતું નથી—આ સમજ હવે મરાઠી યુવાનોમાં પ્રબળ બની રહી છે. કમિશનખોરી અને વ્યક્તિગત લાભના ગંભીર આરોપોને કારણે આ વખતની ચૂંટણીમાં મરાઠી મતદાર અલગ રીતે વિચાર કરે તેવી શક્યતા નકારી શકાય તેમ નથી.
મુંબઈમાં મરાઠી વસ્તીની ટકાવારી ઘટવી એ માત્ર આંકડાનો મુદ્દો નથી, પરંતુ તે એક લાંબા સમયની રાજકીય નિષ્ફળતાનું પ્રતિક છે. મુંબઈ પર હક જતાવતા સમયે મુંબઈમાં મરાઠી માણસને ટકાવી રાખવામાં આવ્યો કે નહીં—આ પ્રશ્નનો જવાબ ઉદ્ધવ ઠાકરેએ આવનારા સમયમાં આપવો પડશે.
